नाना पाटेकर यांच्या निधनाने पुन्हा एकदा अंतर्मुख करणारा प्रश्न; अभिनयापासून समाजसेवेपर्यंतचा प्रवास प्रेरणादायी.
विशेष लेख | UBN लोकसत्य.प्रा.महादेव आवारे
आयुष्य क्षणभंगुर आहे, नाती अनमोल आहेत आणि माणुसकी हाच जीवनाचा खरा धर्म आहे!
ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांच्या निधनाच्या वृत्ताने चित्रपटसृष्टीसह असंख्य चाहत्यांना दुःख झाले आहे. आपल्या दमदार अभिनयाने, प्रभावी संवादफेकीने आणि वेगळ्या व्यक्तिमत्त्वाने प्रेक्षकांच्या मनावर ठसा उमटवणाऱ्या नाना पाटेकर यांनी केवळ चित्रपटांमधूनच नव्हे, तर सामाजिक कार्यातूनही आपली वेगळी ओळख निर्माण केली.
त्यांच्या जाण्याच्या निमित्ताने एक प्रश्न पुन्हा मनात उभा राहतो—जेव्हा मृत्यू अटळ आहे, तेव्हा माणूस माणसाशी वैर का करतो?
माणसाचा जन्म झाला की त्याच्या आयुष्याची एक नवी कहाणी सुरू होते. बालपण, तारुण्य, संघर्ष, यश, अपयश, संसार, नाती आणि जबाबदाऱ्या या सगळ्यांतून तो आपला प्रवास करत असतो. या प्रवासात पैसा कमावतो, प्रतिष्ठा मिळवतो, मोठी स्वप्ने पाहतो आणि स्वतःचे अस्तित्व निर्माण करण्यासाठी आयुष्यभर धडपडत राहतो.
मात्र, या संपूर्ण प्रवासात एक सत्य कायम त्याच्या सोबत असते—मृत्यू अटळ आहे!
" सांगुन गेले नाना
अरे वेडया पोटापुरतं कमव .. सगळं इथंच ठेऊन जायचं आहे तुला लागेल तेवढंच जमव .. तू उभारलेली संपत्ती मृत्यू पाहत नाही ..
नाशवंत आहे देह सुद्धा कर्माशिवाय दुसरं काहीच अमर राहत नाही.."हे सत्य प्रत्येकाला माहीत आहे; पण त्याचा खरा अर्थ किती जण समजून घेतात?
संपत्तीसाठी अनेकांची मन दुखलवली जातात, स्वप्न तुडवली जातात, घर तोडली जातात, आणि शेवटी शिल्लक काय राहते फक्त राख.
अंतयात्रा काढताना प्रेताचे हात खाली लटकते ठेवा, जेणेकरून जगाला कळेल की इतकी संपत्ती कमावणारा माणूस जाताना काहीच सोबत घेऊन गेला नाही..." हे प्रसिद्ध विधान किंवा विचार जगप्रसिद्ध ग्रीक सम्राट सिकंदर (Alexander the Great) याच्याशी जोडले जाते.
सिकंदरने आपल्या मृत्यूसमयी ज्या तीन शेवटच्या इच्छा व्यक्त केल्या होत्या, त्यापैकी ही एक होती. अनेक विचारवंत, लेखक आणि वक्त्यांनी (उदा. मराठी साहित्यात व.पु. काळे व इतर वक्त्यांनी आपल्या कथाकथनात) वैराग्य आणि जीवनाचे अंतिम सत्य सांगताना या प्रसंगाचा किंवा विधानाचा संदर्भ दिला आहे.
सिकंदरने सांगितलेल्या ३ शेवटच्या इच्छा पुढीलप्रमाणे होत्या:
1. माझी अंतयात्रा फक्त माझ्या राजवैद्यांनी (डॉक्टरांनी) खांदा देऊन पुढे न्यावी, जेणेकरून लोकांना हे समजेल की मृत्यू समोर आल्यावर जगातील सर्वोत्तम डॉक्टरही माणसाचा जीव वाचवू शकत नाहीत.
2. माझ्या अंतयात्रेच्या मार्गावर मी आयुष्यभर कमावलेली दौलत, सोने-नाणे आणि हिरे-मोती विखरून द्यावेत, जेणेकरून लोकांना कळेल की संपत्ती मिळवण्यासाठी मी संपूर्ण आयुष्य घालवले, पण ती इथेच पडून राहिली.
3. माझे दोन्ही हात अंतयात्रेच्या वेळी शवपेटीबाहेर (खाली लटकते) उघडे ठेवावेत, जेणेकरून संपूर्ण जगाला हे समजेल की हा सिकंदर जेव्हा जगात आला होता तेव्हाही त्याचे हात रिकामे होते आणि जेव्हा तो जग जिंकून जात आहे, तेव्हाही तो रिकाम्या हातानेच (खाली हात) जात आहे.
नाना पाटेकर : अभिनयातून मनावर राज्य करणारा कलाकार
नाना पाटेकर हे भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक वेगळे आणि प्रभावी व्यक्तिमत्त्व होते. मराठी रंगभूमीपासून सुरू झालेला त्यांचा अभिनयप्रवास हिंदी चित्रपटसृष्टीपर्यंत पोहोचला. त्यांच्या अभिनयातील सहजता, चेहऱ्यावरील भाव, संवादफेक आणि व्यक्तिरेखेत पूर्णपणे समरस होण्याची क्षमता यांमुळे त्यांनी प्रेक्षकांच्या मनात विशेष स्थान निर्माण केले.
‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’ यांसारख्या चित्रपटांतील त्यांच्या अभिनयाची विशेष दखल घेतली गेली. मराठी चित्रपट ‘नटसम्राट’मधील त्यांची भूमिका आजही अनेक प्रेक्षकांच्या स्मरणात आहे.
त्यांच्या कलाप्रवासाला राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांसह विविध सन्मानांनी गौरविण्यात आले. २०१३ मध्ये त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
मात्र, एखाद्या कलाकाराचे मोठेपण केवळ त्याने साकारलेल्या भूमिकांमध्ये किंवा मिळवलेल्या पुरस्कारांमध्येच मोजता येत नाही. त्याच्या कलेचा समाजावर काय परिणाम झाला आणि त्याने आपल्या लोकप्रियतेचा उपयोग कोणत्या कामासाठी केला, हेही तितकेच महत्त्वाचे असते.
नाना पाटेकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील समाजसेवेची बाजू याच संदर्भात विशेष उल्लेखनीय ठरते.
पडद्यावरील कलाकार ते शेतकऱ्यांच्या मदतीसाठी धावणारे व्यक्तिमत्त्व
महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांच्या समस्या, दुष्काळ आणि ग्रामीण भागातील पाण्याचा प्रश्न हे अनेक वर्षांपासून गंभीर विषय राहिले आहेत. शेतीतील अनिश्चितता, आर्थिक अडचणी आणि संकटांमुळे अनेक शेतकरी कुटुंबांना कठीण परिस्थितीचा सामना करावा लागतो.
या पार्श्वभूमीवर नाना पाटेकर यांनी अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत २०१५ मध्ये ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून सामाजिक कार्याला हातभार लावला.
शेतकरी आणि दुष्काळग्रस्त कुटुंबांना मदत करणे, ग्रामीण भागातील पाणीटंचाईच्या प्रश्नावर काम करणे आणि संकटग्रस्त कुटुंबांना आधार देणे, अशा उपक्रमांमधून या संस्थेने सामाजिक योगदान दिले.
नाना पाटेकर यांचे हे कार्य महत्त्वाचे ठरते, कारण समाजातील समस्या केवळ चर्चेचा विषय बनवून चालत नाहीत; त्या सोडवण्यासाठी प्रत्यक्ष कृतीही आवश्यक असते.
लोकप्रियता मिळवणे ही एक गोष्ट आहे, पण त्या लोकप्रियतेचा उपयोग गरजू माणसांच्या मदतीसाठी करणे ही वेगळी गोष्ट आहे.
नाना पाटेकर यांच्या सामाजिक कार्यातून हा विचार अधोरेखित झाला की, माणसाच्या आयुष्याचे खरे मोल त्याच्याकडे किती संपत्ती आहे यापेक्षा तो इतरांसाठी काय करतो, यावरही ठरते.
आयुष्यभराची धावपळ कशासाठी?
आजच्या जगात माणूस पैशाच्या मागे धावत आहे. मोठे घर, महागडी गाडी, समाजातील प्रतिष्ठा आणि इतरांपेक्षा पुढे जाण्याची स्पर्धा यांत त्याचे आयुष्य गुंतले आहे.
या सगळ्याचा पाठपुरावा करताना कधी कधी तो आपल्या माणसांपासून दूर जातो. छोट्या छोट्या कारणांवरून नात्यांमध्ये दुरावा निर्माण होतो. अहंकार वाढतो, राग मनात साचतो आणि संवादाची जागा वाद घेतात.
कधी भावाभावांमध्ये संपत्तीसाठी भांडणे होतात, तर कधी जमिनीच्या तुकड्यासाठी वर्षानुवर्षे वैर जपले जाते. कोणीतरी आपल्यापेक्षा पुढे गेले म्हणून मत्सर केला जातो, तर कोणीतरी आपल्याला अपेक्षित मान दिला नाही म्हणून संबंध तोडले जातात.
पण एक प्रश्न स्वतःला विचारायला हवा—
ज्या आयुष्याचा शेवट निश्चित आहे, त्या आयुष्यात इतका अहंकार, द्वेष आणि मत्सर कशासाठी?
माणूस आपल्या आयुष्यात अनेक गोष्टी मिळवतो. पैसा, संपत्ती, पद, प्रतिष्ठा आणि अधिकार मिळवण्यासाठी तो प्रचंड मेहनत करतो. मात्र, जीवनाचा प्रवास संपतो, तेव्हा या गोष्टी येथेच राहतात.
माणसाने कमावलेली संपत्ती त्याच्यासोबत जात नाही; पण त्याने केलेल्या चांगल्या कामांच्या आठवणी इतरांच्या मनात दीर्घकाळ टिकू शकतात.
नाना पाटेकर यांच्या निधनाच्या निमित्ताने हाच विचार महत्त्वाचा ठरतो. एका कलाकाराची ओळख त्याच्या चित्रपटांमधून जिवंत राहते; तर त्याच्या सामाजिक कार्याची आठवण त्याने मदतीचा हात दिलेल्या माणसांच्या अनुभवांतून पुढे जात राहते.
माणुसकीपेक्षा मोठे काहीच नाही!
आपण अनेकदा माणसाचे मूल्यमापन त्याच्या कपड्यांवरून, पैशांवरून, जातीवरून, धर्मावरून किंवा पदावरून करतो. पण आयुष्याच्या अंतिम सत्यासमोर या भेदांना काहीच अर्थ राहत नाही.
प्रत्येक माणसाला सुख हवे असते. प्रत्येकाला आपल्या माणसांचे प्रेम हवे असते. प्रत्येकाला सन्मानाने जगायचे असते.
दुःख, वेदना आणि संकटे कोणाचेही आयुष्य पाहून येत नाहीत. त्यामुळे दुसऱ्याच्या परिस्थितीची जाणीव ठेवणे आणि शक्य तिथे मदतीचा हात देणे ही माणुसकीची खरी ओळख आहे.
मग आपण एकमेकांशी भेदभाव का करावा? कोणाला कमी लेखावे तरी कशासाठी?
आपल्या शब्दांनी एखाद्याचे मन दुखावण्यापूर्वी, आपल्या वागण्याने एखाद्याच्या आयुष्यात कटुता निर्माण करण्यापूर्वी आपण थोडा विचार करायला नको का?
आपल्या आयुष्यात आलेल्या प्रत्येक व्यक्तीशी आपले संबंध कायम राहतीलच असे नाही. काही माणसे आयुष्यभर सोबत असतात, काही वाटेतच दूर जातात आणि काहींची भेट काही क्षणांसाठीच होते.
पण प्रत्येक नात्याला प्रेम, आदर आणि माणुसकीची जोड दिली, तर आयुष्य अधिक सुंदर होऊ शकते.
आयुष्य लहान आहे; मन मोठे ठेवा!
आपल्याला किती वर्षे जगायचे आहे, हे कोणालाही माहीत नसते. त्यामुळे उद्या करू, नंतर बोलू, वेळ मिळाला की भेटू, असे म्हणता म्हणता अनेकदा महत्त्वाचे क्षण हातातून निघून जातात.
ज्यांच्यावर प्रेम आहे, त्यांना ते व्यक्त करा. आई-वडिलांसोबत वेळ घालवा. मित्रांची विचारपूस करा. कुटुंबातील मतभेद संवादाने सोडवा. शक्य असेल तिथे गरजवंतांना मदत करा. चूक झाली असेल तर माफी मागा आणि दुसऱ्याची चूक समजून घेण्याइतके मन मोठे ठेवा.
माफ करणे म्हणजे प्रत्येक गोष्ट मान्य करणे नव्हे आणि प्रेम करणे म्हणजे स्वतःचा सन्मान विसरणेही नव्हे. मात्र, मनात विनाकारण द्वेष साठवून स्वतःचे आयुष्य कटुतेने भरून घेण्यात काहीच अर्थ नाही.
जीवन अनिश्चित आहे, म्हणूनच प्रत्येक दिवस अर्थपूर्ण जगणे महत्त्वाचे आहे.
मृत्यूची जाणीव जीवन जगायला शिकवते!
मृत्यूचा विचार म्हणजे निराश होणे नव्हे. उलट, जीवनाचे महत्त्व समजून घेण्याचा तो एक मार्ग आहे.
आपण किती कमावले, किती मोठे झालो आणि किती लोकांना मागे टाकले, यापेक्षा आपण किती माणसे जोडली, किती दुःख कमी केले आणि किती चांगुलपणा पसरवला, याचा विचार करायला हवा.
जग जिंकण्याच्या प्रयत्नात स्वतःची माणसे हरवू नका. प्रतिष्ठा मिळवताना संवेदनशीलता गमावू नका. यशाच्या शिखरावर पोहोचताना ज्यांनी आपल्याला साथ दिली, त्यांना विसरू नका.
नाना पाटेकर यांच्या निधनाने आपल्याला त्यांच्या कलाप्रवासाची आठवण करून दिली; पण त्यांच्या सामाजिक कार्याकडेही पाहण्याची संधी दिली आहे.
त्यांच्या आयुष्यातील अभिनय आणि समाजसेवा या दोन वेगळ्या बाजू आपल्याला एक व्यापक संदेश देतात—आपल्याला जे काही मिळाले आहे, त्याचा उपयोग स्वतःच्या प्रगतीसोबत समाजाच्या भल्यासाठीही करता आला पाहिजे.
कारण आयुष्याच्या शेवटी आपल्या यशाची यादी किती मोठी होती, यापेक्षा आपल्या अस्तित्वामुळे कोणाच्या आयुष्यात किती आनंद निर्माण झाला, हा विचार अधिक मोलाचा ठरतो.
शेवटी एवढेच...
मृत्यू अटळ आहे, पण आपण कसे जगायचे, हे आपल्या हातात आहे.
द्वेषाने जगायचे की प्रेमाने, अहंकाराने जगायचे की नम्रतेने, माणसे तोडायची की माणसे जोडायची, याची निवड आपण करू शकतो.
आयुष्य किती मोठे आहे, यापेक्षा ते किती सुंदर आहे, हे महत्त्वाचे आहे. आपल्या जाण्यानंतर लोकांनी आपल्याला केवळ संपत्ती किंवा पदासाठी नव्हे, तर आपल्या चांगुलपणासाठी आठवावे, अशी जीवनाची दिशा असावी.
नाना पाटेकर यांच्यासारख्या कलाकारांच्या कलाकृती प्रेक्षकांच्या स्मरणात राहतात. त्यांनी केलेल्या सामाजिक कार्यातून मिळणारी प्रेरणाही पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचू शकते.
शेवटी प्रत्येकाचा प्रवास संपणार आहे; पण त्या प्रवासात आपण दिलेले प्रेम, केलेली मदत आणि जपलेली माणुसकी इतरांच्या आठवणींत जिवंत राहू शकते.
म्हणूनच, आयुष्याच्या या अनिश्चित प्रवासात एक गोष्ट कायम लक्षात ठेवूया—
मृत्यू अटळ आहे; पण त्याआधी माणूस म्हणून जगणे आपल्या हातात आहे!
— UBN लोकसत्य | विशेष लेख
टिप्पणी पोस्ट करा