छत्रपती शिवाजी महाराज : स्वराज्याची संकल्पना ते सुशासनाचा आदर्श.,

महाराष्ट्राच्या आणि भारतीय इतिहासाच्या पानांवर अजरामर अक्षरांनी कोरलेले नाव म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराज. त्यांनी केवळ तलवारीच्या बळावर राज्य जिंकले नाही, तर लोकांच्या मनांवर राज्य केले. स्वराज्य ही त्यांची केवळ राजकीय महत्त्वाकांक्षा नव्हती; ती सामाजिक, सांस्कृतिक आणि नैतिक क्रांतीची घोषणा होती. “हिंदवी स्वराज्य” ही संकल्पना त्या काळातील परकीय सत्तेविरुद्ध उभी राहिलेली स्वाभिमानाची जाज्वल्य ज्योत होती.

स्वराज्याची पायाभरणी

१६३० मध्ये शिवनेरी किल्ल्यावर जन्मलेले शिवाजी महाराज बालपणापासूनच ध्येयवादी होते. राजमाता जिजाऊंचे संस्कार आणि दादोजी कोंडदेव यांचे मार्गदर्शन यामुळे त्यांच्या मनात स्वराज्याची बीजे रोवली गेली. त्या काळात दख्खन भागात आदिलशाही, निजामशाही आणि मुघल साम्राज्य यांची सत्ता होती. अशा परिस्थितीत स्वतंत्र राज्य उभारणे हे धाडसाचे आणि दूरदृष्टीचे काम होते.

महाराजांनी तोरणा, राजगड, पुरंदर, प्रतापगड यांसारखे किल्ले जिंकून स्वराज्याचा विस्तार सुरू केला. किल्ले ही त्यांच्या धोरणातील प्रमुख शक्ती होती. “गडकोट हेच राज्याचे मुळ” हे त्यांनी ओळखले होते. किल्ल्यांमुळे संरक्षण, प्रशासन आणि सैनिकी धोरण अधिक सक्षम झाले.

गनिमी कावा आणि लष्करी कौशल्य

शिवाजी महाराजांचे लष्करी धोरण अत्यंत चतुर आणि परिस्थितीनुरूप होते. गनिमी कावा ही त्यांची खास रणनिती होती. कमी सैन्य असूनही मोठ्या शत्रूवर विजय मिळवण्याची कला त्यांनी दाखवून दिली. प्रतापगडावर अफझलखानाचा पराभव, शाहिस्तेखानावरचा छापा आणि सुरतेवरील मोहिम यांसारख्या घटनांनी त्यांच्या धाडसाची साक्ष दिली.

त्यांनी सक्षम आरमार उभारले. सिंधुदुर्ग आणि विजयदुर्गसारखे समुद्री किल्ले उभारून सागरी सुरक्षा मजबूत केली. त्या काळात समुद्रमार्गे होणाऱ्या व्यापाराचे महत्त्व ओळखून त्यांनी मराठा आरमाराची पायाभरणी केली.

प्रशासन व सुशासनाचा आदर्श

शिवाजी महाराजांनी केवळ युद्धे लढली नाहीत, तर एक सुयोग्य प्रशासनही उभारले. अष्टप्रधान मंडळ ही त्यांची प्रशासनिक रचना होती. पेशवा, अमात्य, सुमंत, मंत्री, सेनापती, न्यायाधीश अशा पदांमुळे राज्यकारभार सुस्थितीत चालत होता.

राज्यातील महसूल व्यवस्था सुधारण्यात त्यांनी विशेष लक्ष दिले. शेतकऱ्यांवर अन्याय होऊ नये यासाठी त्यांनी जमिनीचे मोजमाप करून योग्य करपद्धती लागू केली. स्त्रियांचा सन्मान राखणे, धर्मस्थळांचे रक्षण करणे आणि लुटमार टाळणे ही त्यांची कठोर धोरणे होती. त्यामुळे स्वराज्य हे लोकाभिमुख आणि न्यायनिष्ठ राज्य ठरले.

धर्मनिरपेक्षता आणि सहिष्णुता

शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वात मोठा गुण म्हणजे धार्मिक सहिष्णुता. त्यांनी कोणत्याही धर्माचा अवमान केला नाही. त्यांच्या सैन्यात विविध धर्मांचे लोक होते. त्यांनी मंदिरांसोबतच मशिदींचेही संरक्षण केले. हे त्यांच्या उदार आणि सर्वसमावेशक विचारांचे प्रतीक आहे.

राज्याभिषेक आणि सार्वभौमत्व

१६७४ साली रायगडावर त्यांचा राज्याभिषेक झाला. हा केवळ राजकीय सोहळा नव्हता, तर मराठी स्वाभिमानाचा ऐतिहासिक क्षण होता. छत्रपती ही उपाधी स्वीकारून त्यांनी स्वतंत्र आणि सार्वभौम हिंदवी स्वराज्याची घोषणा केली.

आजच्या काळातील प्रेरणा

आजच्या लोकशाही व्यवस्थेत सुशासन, पारदर्शकता आणि लोकहिताचा विचार यांची आवश्यकता आहे. शिवाजी महाराजांचे तत्त्वज्ञान हे आजच्या प्रशासनासाठीही मार्गदर्शक आहे. भ्रष्टाचारविरोधी भूमिका, शिस्तबद्ध कारभार, स्त्रीसन्मान आणि राष्ट्रनिष्ठा ही त्यांची शिकवण आजही तितकीच महत्त्वाची आहे.

युवकांसाठी शिवाजी महाराजांचे जीवन म्हणजे संघर्ष, ध्येयवाद आणि आत्मविश्वासाचा आदर्श आहे. संकटे कितीही मोठी असली तरी धैर्य, नियोजन आणि लोकांचा विश्वास यांच्या जोरावर यश मिळवता येते, हे त्यांनी सिद्ध केले.

छत्रपती शिवाजी महाराज हे केवळ एका प्रदेशाचे नव्हे, तर संपूर्ण राष्ट्राचे प्रेरणास्थान आहेत. त्यांनी स्वराज्याच्या माध्यमातून स्वाभिमान, न्याय आणि लोककल्याण यांचे मूल्य जपले. आज त्यांच्या विचारांचे अनुकरण करून समाजात एकात्मता, नैतिकता आणि राष्ट्रभक्ती रुजवणे हीच त्यांना खरी अभिवादन ठरेल.

प्रा. महादेव आवारे.